تکنولوژی آموزشی و       برنامه ریزی درسی

آموزش مجازي ، جلوه اي از انقلاب علمي سوم

نویسنده : آروين توکلي                                                 

چکيده

ظهور جامعه اطلاعاتي ، که انسان در آستانه ورود به آن قرار دارد، بزرگترين تحول اخير تاريخ تمدن محسوب مي شود . عصري که در آن ، اطلاعات، قدرت است ، موجي که تاثير آن همه ابعاد زندگي انسان را در بر مي گيرد و در اين بين ، تحول آموزش و پرورش ، اهميت ويژه اي يافته و همواره مورد توجه محافل علمي و فرهنگي قرار گرفته است .

در عصر ما دانش و فناوري با يکديگر هم مسير شده اند و نمي توان يکي از اين دو را بدون ديگري به راحتي به دست آورد . فضاي مجازي با منابع و امکانات شگفت و عظيمي که در زمينه علم و دانش در اختيار کاربرانش قرار مي دهد و با ويژگيهايي چون بي زماني و بي مکاني ، تعاملي بودن و ... قابليتهاي زيادي در زمينه آموزش در اختيار کاربران خود قرار مي دهد . اينترنت و فضاي مجازي منابع شگفت انگيز آگاهي و دانش هستند و با تغييرات اساسي که در اثر رشد و گسترش فناوري هاي نوين ارتباطي در عرصه هاي مختلف زندگي انسان ها رخ داده است ، آموزش و پرورش نيز از اين قاعده تغييرات مستثني نيست . اين مقاله سعي دارد با بيان حضور انقلابي سوم بنام آموزش مجازي در تعليم و تربيت توجه و عنايت هرچه بيشتر طراحان و برنامه ريزان آموزشي را به خود معطوف دارد و گامي هرچند کوچک در جهت پايه ريزي زيرساختهاي لازم و مهياسازي بستر فرهنگي براي حرکت به سمت مجازي شدن بردارد .

کليد واژه : آموزش مجازي ، فناوري اطلاعات ، جهاني شدن

مقدمه :

جهاني شدن واقعيت رو به گسترش است که همه عرصه هاي اقتصادي ، اجتماعي و فرهنگي جهان را تحت تاثير قرار داده و تمامي کشورها را به گونه اي با آن درگير کرده است . اين فرايند در پرتو رشد تکنولوژي همگرائي فراواني بين مشخصه هاي اقتصادي ، فرهنگي ، فني و علمي جهان بوجود خواهد آورد . ديري نخواهد پائيد که اين شهروندان بخاطر شاخصه ها ئي مانند انعطاف پذيري ، ايجاد رقابت و قدرت مديريت بر مولفه هاي توليد ثروت مسلط شوند و با تشکيل کانونهاي تواناي تکنولوژي و بهره مندي از اطلاعات پيوسته جهاني بر اجراي کار و فرآيندهاي توسعه اقتصادي سياسي و فرهنگي اشراف يابند . آنها معتقدند با اين پديده در بسياري از زمينه ها نويد بخش تاريخ نمادين و مظهر آينده موهبت آميزي هستند که اسطوره ها و پيش گوئي هاي تاريخ کهن در ذهن و خيال مردمان پرورانده بود . سرمايه گذاري فراملي در همه بخشهاي اين پديده در زمينه هاي صنايع ، اطلاعات ، تجارت رسانه اي ، طرح ها و برنامه هاي سخت افزاري و نرم افزاري خدمات پيشرفته ، آموزش، توليد، کشاورزي، بهداشت، تکنولوژي ، توليد سنتي و نوين، حمل و نقل، تجارت، توريست، اطلاعات جنگ افروزي و صلح طلبي، چرخه هاي اقتصادي رکود و رونق بازار، فرهنگ و ... باعث نياز و اجبار به شبکه اي شدن است .

اين شهروندان مي آموزند که براي زندگي در اين شهر بايد رقابت را بپذيرند و رقبا را تحمل کنند . آنها اصرار دارند به شهروندان خود بقبولانند که حاشيه نشيني و فرار از واقعيت هاي مناسب اين توسعه نبوده و خارج از اصول شهروندي در پايگاههاي اطلاعاتي است . پديده اينترنت در فرايند جهاني شدن پوياترين و جامعترين تحولي است که بعنوان منبع بزرگ اطلاعات جهان هيچ کس نتوانسته اين موفقيت بزرگ تکنولوژيک را ناديده انگارد. به همين دليل آثار و تبعات آن گستره وسيعي را در برگرفته و امروز بعنوان تکنولوژي برتر مهمترين عامل پشتيباني اطلاعات علمي و هماهنگ کننده آهنگ آن در جهان کنوني شده است . جهش يکباره ابر رسانه اينترنت ر دهه اخير راه قرنها را طي و تابعي از مختصات همه علوم شده است . فرهنگ و علم در جهان امروز بعلت فعل و انفعالات سرعت پيشرو اين رسانه بصورت قابل ملاحظه اي توسعه يافته و همه انديشمندان معاصر را به يک رقابت جهاني فراخوانده است . اين ابزار در بخش آموزش      از همه زمينه ها فزون طلب ، گسترش پذير و بسط يا بنده اند . منابع و ماخذ به سهولت در اختيار گزارده شده ، فاصله ها از بين رفته و عامل يافتن براي هر تجسس در هر پژوهش را در کوتاهترين زمان از منابع و ماخذ موجود در سراسر جهان ميسر ساخته است .

طبق مطالعات جديد در سال 2001 ، 48 ميليون دانشجو در دانشگاههاي جهان در حال تحصيل هستند . پيش بيني شده است اين تعداد تا سال 2010 به 100 ميليون نفر و در سال 20205 به 160 ميليون نفر خواهند رسيد (بنجامين مک کن ، 2001)[1] . آنچه در ابعاد جهاني آموزش و ضرورت وجودي آن حتمي است ، اين است که توسعه آموزش يک ضرورت جهاني و آموزش مجازي يکي از بهترين راه حل هاي آن است . اين نوع آموزش با اينکه هنوز در اوايل راه است ، بر آموزش سراسر دنيا تاثير جهاني و موثري گذارده است اما در بحث کلان اين پديده ديري نخواهد پائيد تا اين تاثير بر ابعاد مختلف آموزش حرفه اي بين المللي چهره موثر خود را بعنوان يک انقلاب آموزشي به نمايش بگذارد . مسلما با توجه به رشد روزافزون بهره گيري از اينترنت ، جهان آموزش بدين دليل که با خبرگان اجتماعي سروکار دارد جزو اولين بهره وران از اين ابزار استثنائي خواهد بود خصوصا اينکه آموزش در اين گذر با يک سرمايه گذاري ارزان و سودمند با آموزش کامپيوتر و نحوه فراگيران استفاده از آن با استفاده از نرم افزارهاي آموزشي به نتايج قابل عرضه اي دست خواهد يافت . به همين دليل همه در حال سبقت گرفتن از يکديگر در اين ارتباط هستند . نتيجه يک تحقيق نشان مي دهد با توسعه آموزش مجازي سرانه روزانه هزينه يک دانشجو در انگليس مي تواد از 320 دلار در روز حداقل به 20 دلار و حداکثر تا 30 دلار تقليل يابد ( اليزابت و گودريج، 2002).[2]  

آموزش مجازي مهمترين عامل در توسعه فن آوري اطلاعات است . امروز از آموزش مجازي بعنوان مهمترين عامل توسعه دهنده فن آوري اطلاعات ياد مي شود و فعالين در اين رشته معتقدند با توجه به گفتار آشنايي تکنولوژي با اين زبان نظام آموزشي مجازي محدود به هيچ تخصص ، مقطع، سن و دوره خاص نيست و با توجه به گستره فعال خود مي تواند آموزش را در همه مراحل و مقاطع فعال کند . بدين دليل که محدود به مکان و زمان نيست و مي تواند همه علاقمندان به آموزش را با گزينه هاي ساده تر از آنچه که تاکنون در آموزش مطرح بوده است ، يک فراخوان همگاني در موسسات ، دانشگاهها ، کارخانجات و ... دعوت کند . مسلما بدين ترتيب با همگاني و تخصصي کردن اين نوع آموزش يکي از عوامل مهم در مقابل مدرک گرائي هاي بدون تخصص خواهد بود . اين نوع آموزش  نه فقط در مراکز آموزشي رسمي بلکه در همه موسسات نيازمند به آموزش مورد استقبال قرار گرفته است . اينترنت بعنوان ابزاري برتر در بسياري از مکان ها راه دشوار آموزش را نزديک ، هزينه هاي آنرا ارزان ، عوامل دست نيافتني را دست يافتني و اهالي علوم و تحقيق را به چالشي سودمند فراخوانده است ( لوي ، 2002).[3]

مساله اصلي در آموزش امروز دسترسي به اطلاعات بيشتر نيست در حقيقت يکي از چالشهاي دانشجويان معني بخشيدن به حجم محتوايي است که با آن رو به رو مي شوند و جذب هدفمند تمام اطلاعات است. به خاطر انفجار اطلاعات و پيشرفتهاي همراه با آن در ارتباط با رويکردهاي جديد نياز داريم ، در حقيقت يادگيري الکترونيکي باعث شده است که متوجه بعضي از نقصهاي فعلي آموزش مانند سخنراني هاي طولاني بشويم ، يادگيري الکترونيکي تواناييهاي منحصر به فردي در پشتيباني از ارتباط غير همزمان و مشارکتي در محيط آموزشي پويا و با قابليت سازگاري دارد . ايجاد اجتماع آموزشي نقاد و مشارکتي بخشي جدانشدني از آموزش عالي است . توانايي يادگيري الکترونيکي قابليت برقراري ارتباط بين افراد به صورت شخصي و گروهي را دارد (کيگان، 2002).[4] به هرحال هزاره جديد از آن جهانيان است و استفاده از پژوهشگراني که مي خواهند آزادانه و جدا از هرگونه مناقشه به مطالعه و تفکر پرداخته و به مفاهيم جديد دست يابند راهي بسيار هموار و صحيح است .

محتوا :

     گسترش محيط هاي مجازي و الکترونيک در تمام ابعاد زندگي انسان تغييرات اساسي به بار آورده است . با استفاده از فناوريهاي جديد درعرصه آموزش و پرورش بطور اعم و برنامه درسي بطور اخص، تغييرات مهمي در ماهيت يادگيري افراد بوجود مي آورد و استفاده بهينه از ظرفيت هاي اين فناوري ها به يادگيري ها وسعت  خاصي مي بخشد ( کرسکي ، 2000).[5]

اگر تا ديروز آموزش تنها از معلمان و مربيان سود مي برد و کتاب بعنوان اصلي ترين منبع اطلاعاتي آموزش محسوب مي شد ، امروزه آموزش با ابزارها و محيط هاي جديد ارتباطي روبرو شده است . نگراني در مورد کيفيت و روش آموزشي با ضرورت توسعه فرصتهاي آموزشي آنهايي که بيشترين آسيب پذيري را براثر جهاني سازي دارند همزيستي دارد . عموما تغييرات جهاني سازي در کشورهاي در حال توسعه ، بر روي گروههاي کم درآمد ، دختران و زنان و خصوصا کارگران کم مهارت ، همچنين همه گروهها براي کسب و بکارگيري مهارتهاي جديد فشار مي آورد. سازمان جهاني کار نيازهاي آموزشي و پرورشي در اقتصاد جديد جهاني را بعنوان " آموزش پايه براي همه ـ مهارتهاي کاري براي همه " و" آموزش مادام العمر براي همه " تعريف مي کند ( گيان و هووانگ 2003).[6]

فناوري اطلاعات ، زيست شناسي و ژنتيک ملکولي و فناوري نانو، امروزه به عنوان مولفه هاي انقلاب علمي صنعتي سوم محسوب مي شوند . فناوري اطلاعات شاخه اي از فناوري است که با استفاده از سخت افزار ، نرم افزار و شبکه افزار، مطالعه و کاربرد داده و پردازش آن در زمينه هاي ذخيره، ويرايش، انتقال، مديريت، جابه جايي، مبادله، کنترل و غيره را امکان پذير مي سازد . فناوري اطلاعات و ارتباطات خود به تنهايي نقش مهمي را در توسعه جوامع ايفا مي کند .

آموزش ، تجربه اي است مبتني بر يادگيري که به منظور ايجاد تغييرات نسبتا پايدار در فرد صورت مي گيرد . يادگيري ، بعنوان يکي از نيازمندي هاي اساسي انسان ، تحت تاثير روشهاي نوين شناسي از کاربرد فناوري اطلاعات قرار گرفته است . کلاس مجازي يکي از محصولات فناوري اطلاعات و ارتباطات در زمينه آموزش است . در اين روش ، آموزشهاي مورد نظر در مکاني مشخص ارائه و سپس با بهره برداري از روشهاي انتقال همزمان يا ناهمزمان به مکان ديگر منتقل ميشود . آموزش مجازي يک نظام آموزشي هنرمندانه و راه حل جامع مي باشد که براي موسساتي که خواهان حرکت در مسير فناوري روز و تغيير روش ها و محيط هاي آموزشي خود هستند ، امکان دستيابي به شيوه هاي نوين آموزشي را فراهم مي نمايد .

     در آموزش الکترونيکي ، ارائه مطالب براساس نيازهاي فراگيران تغيير مي يابد و در آن ، فضايي ايجاد مي شود تا فراگير با فراغ بال و به دور از اضطراب و با حفظ استقلال و اعتماد به نفس ، به فعاليت هاي مورد نظر خود بپرازد . آموزش مجازي يک سيستم آموزشي واحد را براي تعدادي از فراگيران فراهم مي سازد که منجر به ايجاد فرصت هاي آموزشي مختلف مي شود ( اسکويي ، 1387).

     ما در حال گذر از جامعه صنعت – محور به جامعه اطلاعات – محور ، يا بعبارت ديگر گذر از دنياي فيزيکي به دنياي مجازي هستمي . ورود به عصر اطلاعات و زندگي اثر بخش در جامعه اطلاعات محور ، مستلزم شناخت ويژگيهاي آن است . آموزش مجازي شامل آموزش مبتني بر رايانه ، آموزش مبتني بر اينترنت ، آموزش مبتني بر وب ، پرا دايم هاي جديد ، و محصول فناوري اطلاعات مي باشند که بشريت را به سمت يک انقلاب بزرگ آموزشي سوق مي دهند . گذر از جامعه صنعتي به جامعه اطلاعاتي لزوما يک حرکت تکاملي نيست ، بلکه جهشي است ساختاري ( دانشگاه بين المللي ايران ، 2002).

     بنابراين براي نخستين بار امکان جهش از موقعيت عقب ماندگي به موقعيت پيشرفته براي کشورها فراهم شده است . در اين ميان ميزان توسعه و کاربرد فناوري اطلاعات و ارتباطات در آموزش ، مهمترين شاخص پيشرفت به شمار مي رود و آموزش مجازي يا آموزش الکترونيکي ، مهمترين عامل جهش علمي و فرهنگي محسوب مي شود بعبارت ديگر آموزش مجازي کليد گذر نيروي انساني به جامعه اطلاعاتي مي باشد و گذر به جامعه اطلاعاتي با نرخ سواد الکترونيکي به مفهوم توان خواندن و نوشتن و ميزان بهره وري از سامانه هاي اطلاعاتي و ارتباطي – رابطه مستقيم دارد ( فرهادي ، 1384) .

امروزه مفهوم سواد ، ديگر ((توان خواندن و نوشتن)) نيست . به قول ((آلوين تافلر)) (نردبان، 1384) در قرن بيست و يکم ، بيسوادان آنهايي نيستند که نمي توانند بخوانند يا بنويسند ، بلکه کساني هستند که نمي توانند بخوانند يا بنويسند ، بلکه کساني هستند که نمي توانند ياد بگيرند و بازآموزي کنند .

     برنامه هاي توسعه منابع انساني يکي از مهمترين چالشهاي دولتها ، در استقرار نظامهاي جامع فناوري ارتباطات و اطلاعات است . همانگونه که فناوري ارتباطات و اطلاعات مکمل باز آفريني در بسياري از فرآيندهاي کاري روزمره خود بوده است که نمونه هاي آن شامل بانکداري الکترونيک ، پست الکترونيک ، دولت الکترونيک و ... مي شود ، حوزه يادگيري الکترونيک يا آموزش الکترونيکي در بخش اجرايي شدن آرمانهاي به ظاهر دور از دسترس تا دو دهه قبل ، است . حذف محدوديت زمان ، و مکان آموزش  گيرنده که بعنوان آرمانهاي دوردست مطرح بوده است ، امروزه ديگر محدوديتهاي بزرگي به حساب نمي آيند . از سوي ديگر نيازههاي گسترده مهارتي جوامع دانش محور و مبتني بر فناوري اطلاعات استفاده از روشهاي سنتي نظام آموزشي قابل پاسخگويي نيست . اگر چه نظام آموزشي سنتي داراي ويژگيهايي است که ناديده انگاشتن آن ويژگيها ،  اثر بخشي يادگيري را مي کاهد و عامل بروز نواقصي بسيار مي شود .

در همين راستا و با توجه به اهميت آموزشي الکترونيک در نظام نوين آموزشي ، بسياري از دانشگاهها سعي در پي ريزي و برنامه ريزي اصولي ، جهت تحقق اين مهم نموده اند . از آنجايي که اجراي  پروژه هاي آموزش الکترونيک نيازمند دست يابي به امکانات مربوط و ديدگاهي جامع ، در زمينه هاي گوناگون در سيستم آموزشي است ، جمع آوري اطلاعات و آگاهي در اين مورد بسيار حائز اهميت است .

به همين منظور فعاليتهاي مطالعاتي و تحقيقاتي و فراهم اوردن مقدمات اجرايي ، دردستورکار اين گروه قرار گرفت . در کنار اين فعاليتها انجام مطالعات تطبيقي و بررسي روند پيشرفت و توسعه آموزشهاي الکترونيک جهت بررسي راهکارهاي مناسب اجرائي مد نظر قرار داده شد . در نهايت و پس از تحقق بخشي از اين راهکارها پيش بيني شده و بر اساس نتايج به دست امده و با صلاحديد مسؤلان و دست اندرکاران اين دانشگاهها برنامه ريزيهاي لازم جهت تحقق اهداف بعدي در اين زمينه صورت پذيرفته که در همين راستا ، راه انجام آموزشهاي الکترونيک به مرحله اجرا در امد .  ( دانشگاه بين المللي ايران ، 2002 ) .

بنابراين با توجه به رشد خوب آموزشي مجازي در ايران و همچنين رشد روز افزون تعداد دانشگاههايي که مجري ارائه خدمات آموزشي از راه دور هستند ، چنين برداشت مي شود که در اين زمينه گامهاي خوبي برداشته شده است و به نظر مي رسد در آينده اي نه چندان دور شاهد ارائه خدمات آموزشي از راه دور در کل دانشگاههاي کشور خواهيم بود .

 نتيجه گيري :

     فناوري اطلاعات و ارتباطات و حرکت از جوامع سنتي به جوامع اطلاعاتي تمامي ابعاد نيازمنديهاي بشري را تحت تاثير قرار داده است . روشهاي آموزشي نيز تابع چنين تغيير و تحولاتي بوده اند . مسلما بهره گيري از آموزش مجازي با استفاده از روشهاي جديد ، موجبات کارآيي و اثربخشي از پيش نظامهاي آموزشي در جوامع بشري را فراهم مي نمايد . در کشور ما نيز برنامه ريزي به منظور بهره گيري از چنين روشهايي در اجراي آموزشها ، اعم از آموزشهاي مدرسه اي ، حرفه اي ، و تخصصي ضروري است .

استفاده از چنين فنوني ، امکان افزايش کيفيت و بهره وري آموزشي در کليه سازمانها را پديد مي آورد .

منابع :

-       فرهادي ، ربابه 1384.آموزش الکترونيکي پارادايم جديد در عصر اطلاعات ، فصلنامه علوم و فناوري اطلاعات ، دوره 21، شماره 1، صص 49 تا 66.

-       سکويي ، ياسمن 1387. لزوم آموزش الکترونيک مجله آموزش الکترونيک ، سال پانزدهم ، شماره 128، صص 54 تا56.

-Mccann,Benjamin.(2001).Knowledgement,history of e-learning.

-Elizabeth and Goodridge(2002). The structure of scientific revolutions.

-Levy, yair.(2002).libraries and the enhancement of E-learning.

-Keegan, morgan.(2002) . information technology and management .

-Kersley.(2000). The changing faces of virtnual education.

-Gian and ltoowang.(2003) , strategies for e-education,industrial and commercial training.